درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

قارّه‌ها خشکی‌های بزرگ و یکپارچه‌ای هستند که توسط دریاها از هم جدا می‌شوند. بر مبنای یک تقسیم‌بندی قاره‌های جهان به 7 قاره تقسیم شده است:

1- آسیا؛ 2- افریقا؛ 3- اروپا؛ 4- آمریکای شمالی؛ 5- آمریکای جنوبی؛ 6- اقیانوسیه؛ 7- قطب جنوب.

از میان این قاره‌ها، یک قاره یعنی قطب جنوب به سبب سرما و یخبندان شدید، مسکونی نیست و تنها محققان، کاوشگران و گردشگران را به خود جذب می‌کند.

آسیا وسیع‌ترین و پرجمعیت ترین قارهٔ جهان است. از هفت میلیارد نفر جمعیت کرهٔ زمین بیش از چهار میلیارد نفر در آسیا زندگی می‌کنند. در این قاره تنوع زیادی از ادیان، فرهنگ‌ها، زبان‌ها و اقوام دیده می‌شود. بلندترین کوه‌های جهان، پهناورترین جلگه‌ها و پرجمعیت‌ترین کشورهای دنیا در این قاره، قرار گرفته است. کشور ما ایران هم یکی از کشورهای آسیا است.

بیایید با قاره‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، بیشتر آشنا شویم.

موقعیت و وسعت

به نقشهٔ زیر توجه کنید. قارهٔ پهناور آسیا از قطب شمال تا جنوب مدار استوا امتداد یافته است و بخش اعظم آن در نیمکرهٔ شمالی قرار دارد.
آیا می‌توانید بگویید قارهٔ آسیا از سه طرف به کدام اقیانوس‌ها محدود می‌شود؟ روی نقشه نام اقیانوس‌ها را بنویسید.

یک کرهٔ جغرافیایی را به کلاس بیاورید و روی آن تنگه برینگ را پیدا کنید. همان‌طور که می‌بینید قارهٔ آسیا از طریق تنگه برینگ از آمریکای شمالی و از طریق کانال٭ سوئز از قارهٔ افریقا جدا می‌شود.

در بین قاره‌های جهان، تنها دو قاره آسیا و اروپا به هم چسبیده‌اند به همین دلیل، بعضی از جغرافیدانان این دو قاره را یک قاره دانسته و آن را «اوراسیا» نامیده‌اند و رشته کوه اورال را مرز بین دو قاره آسیا و اروپا درنظر گرفته‌اند. روی نقشه، این رشته کوه را نشان دهید.

آسیا وسیع‌ترین قارهٔ جهان است. به نمودار مقایسهٔ وسعت این قاره با سایر قاره‌ها توجه کنید.

ناهمواری‌ها (اَشکال زمین)

به نقشه ناهمواری‌های آسیا توجه کنید. در قارهٔ آسیا می‌توان سه نوع از ناهمواری‌ها را مشاهده کرد:
1- فلات‌های بلند و کوه‌های مرتفع
2- سرزمین‌های پست
3- مجمع‌الجزایر آتشفشانی

1- فلات‌های بلند و کوه‌های مرتفع:

در آسیا فلات‌های بلندی چون آناتولی، ایران، تبت و مغولستان وجود دارند. این فلات‌ها را که از غرب به شرق آسیا کشیده شده‌اند، روی نقشه نشان دهید.

در حاشیه این فلات‌ها، رشته کوه‌های مرتفعی قرار دارند. چند رشته کوه بلند آسیا را نام ببرید. قلّهٔ اورست (8848 متر) در رشته کوه هیمالیا، بلندترین قلّهٔ جهان است و به آن بام دنیا لقب داده‌اند.

2- سرزمین‌های پست:

در آسیا رودهای پرآب، جلگه‌های پهناوری به وجود آورده‌اند. مانند جلگهٔ بزرگ سیبری، جلگهٔ گنگ و سند و جلگهٔ چین.

* روی نقشه به جلگهٔ سیبری در شمال آسیا توجه کنید. این جلگه از آبرفت کدام رود پدید آمده است؟
* در شمال شبه جزیرهٔ هند نیز جلگهٔ پهناور و حاصلخیز «سِند و گنگ» وجود دارد و نام این جلگه از دو رود به همین نام گرفته شده است. رودهای گنگ و سند از رشته کوه‌های هیمالیا سرچشمه می‌گیرند. این جلگهٔ پهناور شمال هند، بخش وسیعی از کشور پاکستان و بنگلادش را دربر می‌گیرد.

گاهی رودها، آبرفت‌ها را در مصب٭ خود انباشته می‌کنند و از انباشته شدن آبرفت‌ها در مصب رودها، سرزمین‌های مثلث شکلی به وجود می‌آید که به آنها دلتا می‌گویند. با انباشته شدن دائمی آبرفت‌ها، دلتاها (Δ) پیوسته توسعه می‌یابند و در آب دریا پیش می‌روند.

به‌طور کلی دلتاها زمین‌های مناسبی برای کشاورزی بوده و جمعیت انبوهی را در خود جای داده‌اند. با این حال ساکنان این دلتاها همواره در معرض خطراتی چون طوفان‌های دریایی، طغیان رود و سیلاب هستند.

اکنون دوباره به نقشه دقت کنید. دلتای بنگال از آبرفت کدام رودها پدید آمده است؟
این دلتا قسمت اعظم خاک کدام کشور را تشکیل می‌دهد؟

* یکی دیگر از جلگه‌های پهناور آسیا، جلگه بزرگ چین در شرق آسیا است. این جلگه از آبرفت رود «یانگ تسه کیانگ» پدید آمده است.

3- مجمع‌الجزایر آتشفشانی:

در مشرق و جنوب شرقی آسیا به‌ویژه در کناره‌های اقیانوس آرام، مجمع‌الجزایری سر از آب بیرون آورده‌اند. مجمع‌الجزایر ژاپن، فیلیپین و اندونزی را روی نقشه پیدا و مشاهده کنید.

از آنجایی که این بخش از قارهٔ آسیا از ناهمواری‌های جوان٭است، کوه‌های آتشفشانی زیادی در آنها مشاهده می‌شود. همچنین در این مناطق، زمین لرزه‌های بسیاری رخ می‌دهد. بنابراین کشورهایی که در این منطقه واقع شده‌اند، همواره در معرض بلایای طبیعی٭ چون زمین لرزه، سونامی٭ و فعال شدن کوه‌های آتشفشانی هستند.

آب و هوا

همان‌طور که روی نقشه مشاهده می‌کنید، آسیا قاره‌ای پهناور است که از قطب شمال تا مدار استوا امتداد یافته است و بخش‌های مختلف این قاره دما و بارش متفاوت دارند.

دما

* در سرزمین‌های مجاور قطب شمال در سیبری، هوا در تمام روزهای سال سرد و دارای یخبندان‌های طولانی است.
* بخش‌های داخلی و مرکزی آسیا، آب و هوای قاره‌ای یا برّی دارند. در این نوع آب و هوا، زمستان‌ها بسیار سرد و تابستان‌ها بسیار گرم و خشک است.
* سرزمین‌های مجاور دریاها از دریای سرخ تا جزیره تایوان در شرق چین، آب و هوای گرم دارند.

بارش

به‌طور کلی از نظر بارش، آسیا را می‌توان به دو بخش تقسیم نمود:

الف) آسیای مرطوب (سبز):

سرزمین‌های مشرق، جنوب و جنوب شرقی آسیا که در معرض بادهای موسمی (مونسون) قرار دارند آسیای سبز را تشکیل می‌دهند. این بادها که در اواخر بهار و فصل تابستان از اقیانوس‌ها به سمت خشکی می‌وزند، موجب ریزش باران فراوان در این ناحیه می‌شوند. زندگی روستایی و کشاورزی به ریزش این باران‌ها بستگی دارد و در صورت بارش کم یا نامنظم، کشاورزان خسارت می‌بینند. البته ریزش‌های شدید باران‌های موسمی نیز گاهی موجب طغیان رودخانه‌ها و بروز سیل در این منطقه می‌شوند.

ب) آسیای خشک:

سرزمین‌های غربی و جنوب غربی آسیا شامل عربستان، داخل فلات آناتولی و فلات ایران و همچنین آسیای مرکزی به ویژه بیابان گُبی٭ از نواحی خشک آسیا محسوب می‌شوند.